Raunfærnimat á sjúkraliðabraut

Í umræðunni hefur meðal annars verið spurt hvers vegna boðið sé upp á raunfærnimat á sjúkraliðabraut og hvort sú leið hafi verið hugmynd eða tillaga frá Sjúkraliðafélagi Íslands. Svo er ekki. Raunfærnimat á sjúkraliðabraut er ekki „uppfinning“ félagsins, heldur hluti af þróun í íslensku mennta- og framhaldsfræðslukerfi þar sem stjórnvöld hafa lögfest rétt einstaklinga til að fá raunverulega þekkingu, leikni og hæfni metna til náms, að uppfylltum skilyrðum.

Frá sjúkraliðabrú til raunfærnimats

Um árabil var sjúkraliðabrúin sú leið sem þróuð var til að laða fólk með langa starfsreynslu í umönnun inn í sjúkraliðanámið. Sú leið var sett á laggirnar í samstarfi Sjúkraliðafélags Íslands, menntamálaráðuneytisins og framhaldsskóla sem menntuðu sjúkraliða. Dómur Félagsdóms frá 2009 staðfestir að sjúkraliðabrúin hafi verið sett á stofn í slíku samstarfi og að tilgangurinn hafi verið að gefa ófaglærðu starfsfólki með langa reynslu í umönnun tækifæri til að öðlast starfsréttindi sjúkraliða.

Síðan sjúkraliðabrúin varð til hefur lagarammi menntakerfisins tekið miklum breytingum. Með lögum um framhaldsskóla nr. 92/2008, lögum um framhaldsfræðslu nr. 27/2010 og reglugerð nr. 1163/2011 var raunfærnimat fest í sessi sem lögformlegt úrræði innan íslenska menntakerfisins. Það er því mikilvægt að halda því til haga að raunfærnimat á sjúkraliðabraut er ekki hugmynd sem Sjúkraliðafélagins átti frumkvæði að eða ákvað að setja af stað. Þetta er hluti af breyttu laga- og menntakerfi, þar sem gert er ráð fyrir að raunveruleg þekking, leikni og hæfni fólks geti verið metin til náms, að uppfylltum skýrum faglegum skilyrðum.

Þeir sem þekkja sögu félagsins vita að sjúkraliðabrúin var lengi talin besta leiðin til að opna sjúkraliðanám fyrir fólk með mikla starfsreynslu í umönnun. Sú leið var unnin á árinu 2006 í samstarfi Sjúkraliðafélags Íslands, yfirvalda menntamála og þeirra framhaldsskóla sem buðu upp á sjúkraliðanám. Markmiðið var að laða reynslumikið fólk inn í fagið og gefa því raunhæfa leið til formlegrar menntunar og starfsréttinda. Með breyttum lögum og þróun framhaldsfræðslunnar hefur áherslan smám saman færst frá stöðluðum brúarleiðum yfir í einstaklingsbundið raunfærnimat. Þar er sannreynt er að fólk standist hæfniviðmið einstakra áfanga eins og gerð er krafa um. Í framkvæmd hefur raunfærnimat því að hluta tekið við því hlutverki sem sjúkraliðabrúin hafði áður, það er að skapa fólki með reynslu úr umönnunarstörfum raunhæfa leið inn í formlegt sjúkraliðanám.

Raunfærnimat er ekki afsláttur af námi

Sjúkraliðafélag Íslands leggur ríka áherslu á að raunfærnimat megi aldrei verða afsláttur af sjúkraliðanámi. Réttur til raunfærnimats er réttur til mats, ekki sjálfvirkur réttur til að fá áfanga metinn. Ef þekking, leikni og hæfni eru ekki til staðar á ekki að meta viðkomandi áfanga. Þessi afstaða er í samræmi við lögformlega stöðu sjúkraliða sem löggiltrar heilbrigðisstéttar. Raunfærnimat á aðeins rétt á sér þegar það er faglegt, gagnsætt og byggist á raunverulegri þekkingu, leikni og hæfni.

Hlutverk Sjúkraliðafélags Íslands

Sjúkraliðafélag Íslands framkvæmir ekki raunfærnimat. Félagið tekur ekki ákvörðun um hvort einstaklingur fær tiltekinn áfanga metinn, skráir ekki einingar í INNU, útskrifar ekki nemendur, veitir ekki starfsleyfi og tekur ekki stjórnvaldsákvarðanir um námsmat. Framkvæmd raunfærnimats er á ábyrgð fræðsluaðila, skóla og matsaðila sem annast framkvæmdina samkvæmt lögum, reglugerðum og viðurkenndum verkferlum.

Hlutverk Sjúkraliðafélagsins er fagleg hagsmunagæsla. Að standa vörð um sjúkraliðamenntun, lögverndað starfsheiti, faglega stöðu stéttarinnar, starfsþróun sjúkraliða og öryggi þeirra sem njóta þjónustu sjúkraliða. Félagið hefur tekið þátt í samráði, kallað eftir gögnum og skýringum, komið sjónarmiðum sjúkraliða á framfæri, tekið málið fyrir innan félagsins, komið faglegum áhyggjum í formlegan farveg og beitt sér fyrir endurskoðun þegar fagleg rök hafa kallað á það.

Faglegar ábendingar hafa haft áhrif

Áhyggjur sem komið hafa fram frá kennurum, skólum og félagsmönnum hafa verið teknar alvarlega. Málin sem komið hafa upp hefur félagið sett í formlega faglega og stjórnsýslulega meðferð, m.a. á vettvangi starfsgreinaráðs og á fundum með Fræðslumiðstöð atvinnulífsins og öðrum aðilum sem koma að framkvæmd raunfærnimats. Í kjölfar ályktunar Fagfélags hjúkrunarkennara í framhaldsskólum vegna raunfærnimats í sjúkraliðanámi, og eftir fundi starfsgreinaráðs, fræðsluaðila og minnisblað frá Fræðslumiðstöð atvinnulífsins um ályktunina, var efnt til fundar með öllum haghöfum hjá Fræðslumiðstöð atvinnulífsins þann 26. maí 2025. Á þeim vettvangi komu aðilar á framfæri athugasemdum, spurningum um matsaðila, óskum um gegnsæi og áhyggjum af einstökum áföngum.

Matslistar hafa einnig verið endurskoðaðir. Gögn málsins sýna að fram til ársins 2024 voru sex áfangar til mats. Árið 2025 var farið í tilraunaverkefni þar sem fleiri áfangar voru prófaðir, en í kjölfar rýni voru áfangar teknir út. Og á þessu ári hafi enn fleiri áfangar verið teknir út og skimun hert með skýrari kröfum um starfsreynslu og starfsvottorð. Þetta sýnir að framkvæmdin hefur ekki verið óbreytanleg. Faglegar ábendingar hafa áhrif, áfangar hafa verið endurmetnir og skilyrði verið hert þegar reynsla og fagleg rök hafa kallað á það.

Upplýsingar til félagsmanna

Sjúkraliðafélag Íslands mun halda áfram að upplýsa félagsmenn um framvindu málsins og fylgja því eftir gagnvart Fræðslumiðstöð atvinnulífsins, mennta- og barnamálaráðuneyti, starfsgreinaráði, skólum og öðrum viðeigandi aðilum.

Félagið hefur einnig tekið saman spurt og svarað um framkvæmd raunfærnimat á sjúkraliðabraut, þar sem farið er nánar yfir lagaramma, hlutverk aðila, framkvæmd matsins. Sjúkraliðafélag Íslands mun áfram standa vörð um sjúkraliðamenntun, lögverndað starfsheiti sjúkraliða og faglega stöðu stéttarinnar.