Hver á að hjúkra þjóðinni?
Það er merkilegt hvað hægt er að tala lengi um heilbrigðiskerfið án þess að ræða fólkið sem á að halda því gangandi. Við getum talað um húsnæði, hjúkrunarrými, þjónustustig, flæði, tæknilausnir, framtíðarsýn og fagleg markmið. Allt eru þetta málefnaleg innlegg í umræðunni, en á endanum stendur alltaf eftir sama einfalda spurningin: Hver á að veita þjónustuna?
Sjúkraliðafélag Íslands hefur sett fram einfalda en óþægilega spurningu í umsögn sinni um fjármálaáætlun stjórnvalda fyrir árin 2027–2031. Hún kallar á svar sem ekki fæst með fagurfræðilegu orðalagi einu saman.
Heilbrigðisþjónusta við aldrað, veikt og hrumt fólk verður ekki til í töflureikni. Hún er ekki veitt af veggjum, kerfum eða góðum áformum – hún er veitt af fólki. Fagmenntuðu fólki sem mætir á vaktir, sinnir daglegri umönnun og hjúkrun, greinir breytingar á líðan sjúklinga, fylgir eftir meðferð og veitir öryggi og nærveru þegar mest á reynir. Sjúkraliðar eru lykilstétt í þeirri þjónustu.
Þess vegna er það alvarlegt að fjármálaáætlunin tali um uppbyggingu í heilbrigðis- og öldrunarþjónustu án þess að leggja fram skýr áform um fjárfestingu í faglegri mönnun. Að fjölga hjúkrunarrýmum, efla heimahjúkrun og færa þjónustu nær fólki eru rétt markmið – en þau verða aðeins að veruleika ef þau eru mönnuð, fjármögnuð og studd skýrri framtíðarsýn. Annars erum við að teikna hús þar sem enginn er til staðar til að annast þá sem eiga að búa þar.
Á hjúkrunarheimilum býr fólk sem þarf aðstoð, hjúkrun, eftirlit, lyfjagjöf, nærveru og faglega umönnun á hverjum degi. Í heimahjúkrun er stutt við fólk sem vill búa lengur heima, en þarf til þess örugga og faglega þjónustu.
Þegar fjárfesting í sjúkraliðum er óljós verður þjónustan brothættari. Álag eykst, biðlistar lengjast, starfsfólk þreytist og hættan vex á að fagleg verkefni verði leyst með bráðabirgðaráðstöfunum. Slíkt kemur niður á starfsfólki, en fyrst og fremst á fólkinu sem þarf á þjónustunni að halda. Það þarf að segja þetta af fullri virðingu fyrir öllum sem starfa í umönnun.
Almennir starfsmenn sinna mikilvægum störfum og margir þeirra gera það af mikilli alúð. En löggilt heilbrigðisstétt verður ekki leyst af hólmi með óljósum mönnunarlíkönum. Sjúkraliðar hafa menntun, starfsleyfi, ábyrgð og faglegt hlutverk sem skiptir máli fyrir öryggi og gæði þjónustunnar. Þeir eru ekki aukaatriði í heilbrigðiskerfinu. Þeir eru burðarás í daglegri þjónustu við fólk.
Þess vegna hefur Sjúkraliðafélag Íslands kallað eftir sérstakri, fjármagnaðri og tímasettri mönnunaráætlun fyrir sjúkraliða í heilbrigðis- og öldrunarþjónustu. Slík áætlun þarf að ná til hjúkrunarheimila, heimahjúkrunar, heilbrigðisstofnana, Landspítala, endurhæfingar og annarrar þjónustu utan sjúkrahúsa. Hún þarf líka að byggja á raunveruleikanum. Ekki óskhyggju. Ekki þeirri óskyggju að fagfólk birtist einhvern veginn þegar ný rými eru opnuð eða ný þjónusta auglýst. Það þarf að mennta fólk, ráða það, halda því í starfi og nýta þekkingu þess betur en gert hefur verið. Þar liggur eitt stærsta verkefni næstu ára.
Fjármálaáætlunin má ekki missa af mannauðnum
Fjármálaáætlun stjórnvalda fyrir árin 2027–2031 hefur ekki hlotið endanlega afgreiðslu Alþingis þegar þetta er ritað.
Það skiptir máli. Áætlunin er enn til meðferðar þingsins og því er enn svigrúm til að gera nauðsynlegar breytingar áður en þingmenn halda í sumarleyfi. Það þarf að nýta það svigrúm. Ef stjórnvöld ætla að byggja upp heilbrigðisþjónustu sem almenningur getur treyst á, þarf fjármálaáætlunin að endurspegla raunverulega þjónustuþörf.
Þar þarf að gera ráð fyrir fjármagni, mönnun og faglegri framkvæmd. Það þarf að tryggja að ný hjúkrunarrými opnist ekki aðeins á pappír, heldur með starfsfólki sem getur veitt örugga og faglega þjónustu frá fyrsta degi. Hér þarf ríkisstjórnin að standa saman.
Heilbrigðisráðherra ber ábyrgð á því að landsmönnum sé veitt nauðsynleg og fagleg heilbrigðisþjónusta. Sú ábyrgð er stór og mikilvæg. En hún verður ekki borin í tómarúmi. Forsætisráðherra þarf að tryggja að mönnun heilbrigðiskerfisins og framtíð öldrunarþjónustunnar fái raunverulegan pólitískan forgang. Efnahags- og fjármálaráðherra þarf að tryggja fjárhagslegan grundvöll svo hægt sé að veita þá þjónustu sem heilbrigðisráðherra ber ábyrgð á. Það er ekki flókið í sjálfu sér. Sá sem ber ábyrgð á þjónustunni þarf að hafa raunhæfar forsendur til að veita hana. Og þau sem fara með pólitískan og fjárhagslegan forgang ríkisstjórnarinnar þurfa að tryggja að fjármunir fylgi verkefninu.
Ábyrgð, fjármagn og fagleg mönnun þurfa að fara saman. Sjúkraliðafélag Íslands hefur bent á leiðir. Það þarf að fjölga sjúkraliðum, styrkja menntun og starfsþróun, nýta viðbótarmenntun þeirra betur og skapa starfsumhverfi þar sem fólk sér framtíð í faginu. Þar skipta stöðugleiki, fagleg virðing, viðunandi mönnun, góð stjórnun og kjör miklu máli. Þetta eru ekki sérhagsmunir. Þetta eru forsendur þjónustu sem samfélagið þarf á að halda.
Við stöndum frammi fyrir öldrun þjóðarinnar, aukinni þjónustuþörf, þrýstingi á Landspítala, þörf fyrir öflugri heimahjúkrun og kröfu um að fólk fái rétta þjónustu á réttum stað. Öll þessi markmið kalla á sjúkraliða. Þau kalla á fólk með menntun, reynslu og faglegt öryggi. Þess vegna þarf að spyrja aftur, áður en fjármálaáætlunin verður samþykkt: Hver á að hjúkra þjóðinni?
Ef svarið á að vera trúverðugt þarf það að birtast í fjármálaáætluninni. Ekki síðar. Ekki einhvern tímann. Heldur núna, meðan enn er hægt að gera breytingar. Heilbrigðisþjónusta sem fólk getur treyst á verður ekki byggð á voninni einni. Hún verður byggð með fólki, fjármagni og faglegri mönnun. Þar eiga sjúkraliðar að vera í forgrunni.
Sandra B. Franks, formaður Sjúkraliðafélags Íslands