60 ára saga Sjúkraliðafélags Íslands

Ragnheiður Guðmundsdóttir læknir skrifaði í Morgunblaðið 28. október 1962 um menntun aðstoðarfólks við hjúkrun. Greinin bar fyrirsögnina „Er þetta leiðin til að ráða bót á hjúkrunarkvennaskortinum?“ Ragnheiður hafði kynnst námi og störfum fólks sem kallað var practical nurses í Bandaríkjunum. Hún taldi ástæðu til að kanna hvort sambærileg menntun gæti mætt þörfum íslenskra sjúkrahúsa. Á tíu ára afmæli félagsins árið 1976 rifjaði Ragnheiður upp að sjúkrahús hefðu verið í byggingu eða undirbúningi og að skortur á hjúkrunarfólki hefði kallað á nýjar leiðir. Hún kynnti hugmyndina innan Rauða kross Íslands og vann að tillögum um námið. Í þeirri upprifjun tengdi hún tilurð námsins við þær breytingar sem urðu á heilbrigðisþjónustunni á þessum árum. Sölvi Sveinsson, skólameistari Fjölbrautaskólans við Ármúla, lýsti undirbúningnum í tilefni 30 ára afmæli félagsins árið 1996. Þar kemur fram að Sigurður Sigurðsson landlæknir hafi í mars 1964 skipað nefnd til að gera tillögur um nám og starfssvið aðstoðarfólks við hjúkrun. Sölvi dró fram hlut Ingibjargar R. Magnúsdóttur hjúkrunarfræðings í að koma náminu á fót við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Hann rakti tillöguna um starfsheitið sjúkraliði til hennar.

Námið hefst á sjúkrahúsunum

Fyrsta námið var nátengt sjúkrahúsunum. Í afmælisviðtalinu 1976 er sagt frá kennslu á Akureyri frá september 1965 og frá því að Landakotsspítali hafi hafið kennslu 1. október sama ár. Ragnheiður lýsti samstarfi við príorinnuna á Landakoti, systur Hildegardis, og Guðrúnu Margeirsdóttur um skipulag námsins. Hún kenndi sjálf almennar kennslugreinar þar fyrstu árin. Á Akureyri hafði Ingibjörg R. Magnúsdóttir umsjón með skipulagningu námsins. Nemendur fengu bóklega kennslu og tóku þátt í störfum á sjúkrahúsunum undir leiðsögn. Námsauglýsing Landspítalans frá 2. febrúar 1966 tilgreindi átta mánaða nám, próf að því loknu og starfsheitið sjúkraliði. Þar komu fram upplýsingar um nemendalaun, fæði og húsnæði, auk aldursskilyrða. Fyrir fólk sem þurfti að hafa tekjur samhliða námi gat þetta ráðið því hvort það hefði tök á að sækja um. Menntun og starf voru byggð upp samtímis. Það þurfti að finna kennara, skilgreina viðfangsefni, skipuleggja verklega þjálfun og ákveða stöðu nemenda innan sjúkrahússins. Síðar urðu aðstæður námsmanna og greiðslur fyrir vinnustaðanám aftur mikilvæg umræðuefni. Tengsl náms og afkomu voru þannig til staðar frá upphafi og fyrirkomulagið átti eftir að breytast oft.

Fyrstu hóparnir ljúka námi

Í janúar 1966 var farið að segja frá væntanlegum sjúkraliðum í dagblöðunum. Vísir fjallaði um nýja námið og það fólk sem átti að ljúka því síðar á árinu. Morgunblaðið birti í apríl umfjöllun um námskeið í sjúkrahjálp og sagði 115 konur sækja slíkt nám. Myndefnið sýndi kennslu og verklega þjálfun. Fyrir lesendur var verið að kynna nýja starfsstétt, en fyrir nemendurna var þetta leið að formlegri menntun og skilgreindu hlutverki. Vorið 1966 luku fjórtán konur námi við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Samtímaheimildir nefna bæði 26. maí og 7. júní í tengslum við námslok og afhendingu prófskírteina. Á því vori hafði nýja menntunin skilað fyrsta hópi sjúkraliða á Akureyri. Á Kleppsspítala luku ellefu nemendur átta mánaða námi 15. júní sama ár. Tíminn sagði frá brautskráningunni í júlí. Námið tengdist þannig frá upphafi fleiri en einni stofnun og ólíkum sviðum heilbrigðisþjónustunnar. Fleiri hópar fylgdu á eftir. Fréttir af brautskráningum og hópmyndir frá næstu árum sýna hvernig stéttinni óx fiskur um hrygg. Fréttir af námslokum skiptu máli fyrir fyrstu kynslóðir stéttarinnar. Í hópmyndunum birtust sjúkraliðar sem hópur með sameiginlega menntun og almenningur fékk að kynnast starfsheitinu. Fyrir fólkið sem hafði lokið námi tók nú við að finna sér stað á deildunum.

Sjúkraliðar stofna félag

Sjúkraliðafélag Íslands var stofnað 21. nóvember 1966. Þórhallur Bjarnason, sjúkraliði á Kleppsspítala, var kjörinn fyrsti formaður. Í samtímafréttinni eru einnig nefnd í fyrstu stjórn Sæmundur Elímundarson á Kleppi, Hólmfríður Jóhannsdóttir á Borgarsjúkrahúsi, Ragnhildur Haraldsdóttir á Hvítabandinu og Unnur Kristjánsdóttir á Farsóttahúsinu. Stjórnin tengdi þannig saman starfsfólk á fleiri en einum vinnustað. Í afmælisriti Sjúkraliðans kemur fram að Valgerður Eyjólfsdóttir hafi átt frumkvæði að félagsstofnuninni og sex sjúkraliðar boðað til fundar. Samtímafréttin nefndi 37 skráða félaga í Reykjavík og 14 á Akureyri. Í afmælisritinu frá 2006 voru 48 taldir stofnfélagar. Heimildirnar nota ólíka afmörkun þegar þær telja félaga eftir staðsetningu annars vegar og stofnfélaga hins vegar. Félagið var stofnað sem fagfélag til að sameina sjúkraliða og vinna að bættum aðstæðum þeirra. Þar gátu þeir rætt saman um námið, starfið og stöðu sína á vinnustaðnum. Aldarfjórðungi síðar fengu þeir sjálfstæðan samningsrétt. Fyrstu skrefin höfðu þá skapað sameiginlegan vettvang þar sem sjúkraliðar mótuðu eigin áherslur.

Fyrstu störfin og umræðan um starfssvið

Starfsauglýsingar frá þessum árum sýna hvar nýja stéttin tók til starfa. Árið 1967 auglýsti skrifstofa ríkisspítalanna sérstaklega eftir sjúkraliðum á Landspítala. Vífilsstaðir gerðu það sama árið 1968 og Landspítalinn aftur árið 1969. Í frétt um nýja taugasjúkdómadeild var sjúkraliði talinn meðal starfsfólks. Starfsheitið var orðið sýnilegur hluti af daglegri starfsemi stofnananna. Eftir því sem fleiri sjúkraliðar komu til starfa varð brýnna að skilgreina verkefnin. Á aðalfundi félagsins 10. apríl 1972 gagnrýndu sjúkraliðar reglugerð um nám og störf stéttarinnar. Þeir vildu að starfssviðið tæki mið af því sem þeir höfðu lært og því sjálfstæði sem fylgdi verkefnunum. Krafan um að þekkingin fengi að nýtast kom þannig snemma fram. Í umræðunni á þessum árum komu fram orð á borð við aðstoð og undirskipun og deilt var um ráðningar ófaglærðs fólks. Orðalagið segir sitt um þá verkaskiptingu sem sjúkraliðar þurftu að takast á við þegar ný fagstétt fékk stað innan sjúkrahúsanna.

Sjúkraliðaskóli Íslands

Sjúkraliðaskóli Íslands tók til starfa 17. október 1975. Með sérstökum skóla fékk menntunin fastari umgjörð en áður hafði verið í námskeiðahaldi einstakra sjúkrahúsa. Í sögulegum greinum er hlutverk Ingibjargar R. Magnúsdóttur í undirbúningi námsins og námskrárgerð sérstaklega dregið fram. Námið var jafnframt tekið upp í fjölbrautaskólum og dreifðist þannig um landið. Sölvi Sveinsson lýsti því síðar hvernig skipulegt skólanám tók við af námskeiðum sjúkrahúsanna. Það gaf færi á að samræma kennsluna, styrkja bóklega undirstöðu og tengja námið almenna menntakerfinu. Í afmælisviðtalinu 1976 var rætt um breytt inntökuskilyrði og auknar kröfur. Námslengd og einingafjöldi breyttust síðan eftir því sem námið þróaðist.

Á tíu ára afmæli félagsins árið 1976 ræddu Ragnheiður Guðmundsdóttir og Ingibjörg Agnars, þá formaður, við Morgunblaðið um hlutverk sjúkraliða. Mat þeirra var að starfsemi sjúkrahúsa væri óhugsandi án stéttarinnar. Í viðtalinu kom fram að 939 sjúkraliðar hefðu brautskráðst á fyrsta áratugnum og um 600 væru við störf. Í heilbrigðisskýrslum ársins 1979 voru 836 sjúkraliðar skráðir starfandi. Sama ár var Sigríður Kristinsdóttir kjörin formaður félagsins á aðalfundi þar sem fleiri en einn buðu sig fram. Félagið var orðið vettvangur þar sem félagsmenn tókust á um áherslur og forystu.

Starfsheitið fær lagavernd

Með lögum nr. 58/1984 fékk starfsheitið sjúkraliði lagavernd. Réttur til að starfa undir heitinu var bundinn leyfi og fagleg staða stéttarinnar fékk skýrari lagagrundvöll. Á vinnustöðunum var áfram tekist á um verkaskiptingu, ábyrgð og samstarf við aðrar heilbrigðisstéttir. Félagið fylgdi eftir að hin formlega viðurkenning skilaði sér í svigrúmi til að beita menntuninni. Í viðtali við Huldu S. Ólafsdóttur formann um miðjan níunda áratuginn var fyrirsögnin „Erum að fylkja okkur saman“. Hulda tengdi lág laun við skort á sjúkraliðum og benti líka á aðgang að dagvistun barna. Fyrir fólk í vaktavinnu réðst möguleikinn á að vera í starfi bæði af launum og því hvort hægt væri að samræma vaktirnar fjölskyldulífinu. Önnur úrklippa með Huldu bar fyrirsögnina „Góðærið skilar sér ekki til fólksins í láglaunastörfunum“. Í umræðunni var spurt hverjir nytu efnahagslegra framfara og hvers vegna nauðsynleg störf væru enn svo lágt launuð. Hér var verið að tengja reynslu sjúkraliða við stærra samfélagsmál. Á bak við almenna umræðu um góðæri stóð fólk sem taldi sig ekki geta lifað af launum sínum án álagsvinnu og aukavakta.

Hópuppsagnir og kjarabarátta

Haustið 1986 harðnaði deilan. Morgunblaðið greindi 4. september frá því að sjúkraliðar innan BSRB íhuguðu hópuppsagnir. DV sagði 26. september að tæplega 300 hefðu þegar sagt upp og fleiri væru væntanlegir. Í síðari fréttum voru nefndar yfir 500 uppsagnir. Fréttirnar lýsa stöðunni á mismunandi tímum meðan á deilunni stóð. Í Degi 8. október sögðust sjúkraliðar á Norðurlandi búa við betri kjör og tóku aðra afstöðu til uppsagnanna. Kjörin gátu verið ólík eftir vinnustöðum og vinnuveitendum. Það hafði áhrif á hvaða aðferðir sjúkraliðar töldu líklegastar til að skila árangri. Sjúkraliðarnir beittu samstilltum uppsögnum úr störfum til að þrýsta á um niðurstöðu. Hver og einn þurfti að ákveða hvort hann segði upp og taka þar með afstöðu til framtíðar sinnar á vinnustaðnum. Fyrir marga var sú ákvörðun stórt skref. Vorið 1987 varð krafan um 35 þúsund króna lágmarkslaun áberandi. Sú fjárhæð er á verðlagi þess tíma og krafan snerist um að launin dygðu til framfærslu. Í Morgunblaðinu 1. apríl höfnuðu sjúkraliðar á Landspítala lausráðningum meðan deilan stæði. Bergljót Aðalsteinsdóttir var meðal þeirra sem lögðu áherslu á að halda hópnum saman. Þegar niðurstaða náðist hvatti félagið sjúkraliða til að draga uppsagnirnar til baka.

Framhaldsnám sjúkraliða

Á sama tíma og tekist var á um laun og uppsagnir náðist áfangi í menntamálum. Morgunblaðið sagði 24. mars 1987 frá breytingu á reglugerðarákvæðum um Sjúkraliðaskóla Íslands. Sjúkraliðar áttu rétt á allt að sex mánaða framhaldsnámi í sérhæfðum greinum. Í fréttinni voru nefnd öldrunarhjúkrun, barnahjúkrun, geðhjúkrun, heimahjúkrun og aðstoð á skurðstofum. Framhaldsnámið hafði lengi verið baráttumál og um það höfðu verið gerðar bókanir í kjarasamningum. Þannig nýttist samningsvinnan til að greiða fyrir faglegri þróun. Fréttin frá 1987 lýsti réttinum til framhaldsnáms og þeim námsleiðum sem voru í undirbúningi.

Ný forysta og breytt skipan námsins

Kristín Á. Guðmundsdóttir tók við formennsku árið 1988. Hún kom úr starfi sjúkraliða og trúnaðarmanns og átti eftir að leiða félagið í þrjá áratugi. Eitt af fyrstu stóru verkefnunum var að undirbúa sjálfstætt stéttarfélag. Samstaðan hafði byggst upp í fagfélaginu og nú var unnið að því að færa samningsmálin til sjúkraliðanna sjálfra. Í frásögnum af undirbúningnum kemur fram að Gunnar Gunnarsson hafi verið ráðinn til félagsins haustið 1990. Hann hafði langa reynslu af starfi hjá Starfsmannafélagi ríkisstofnana (SFR) og vann að því að greina stöðu sjúkraliða og leiðina að eigin stéttarfélagi. Birna Ólafsdóttir hafði þegar starfað á skrifstofunni og varð ásamt Gunnari meðal fyrstu starfsmanna stéttarfélagsins. Hér skipti samspil forystu, starfsfólks og félagsmanna máli. Árið 1990 sameinaðist starfsemi Sjúkraliðaskóla Íslands Fjölbrautaskólanum við Ármúla. Þá var sjúkraliðanám þegar kennt við fleiri fjölbrautaskóla. Þannig festist námið í sessi innan framhaldsskólanna.

Árið 1991 lýsti Tíminn stöðu sjúkraliða þannig að þeir hefðu samningsrétt í um 27 starfsmannafélögum. Vinnustaður og búseta réðu þá miklu um það innan hvaða félags fólk samdi um kjör sín. Í slíkri skipan gat reynst erfitt að fá sameiginleg menntunar- og starfssviðsmál stéttarinnar tekin til umfjöllunar af nægum þunga. Eitt fagfélag talaði um fagið, en samningsrétturinn var dreifður. Á aðalfundi 11. maí 1991 var sjálfstætt stéttarfélag sjúkraliða stofnað. Áður hafði verið greitt atkvæði meðal sjúkraliða um breytinguna. Tíminn greindi 14. maí frá miklum stuðningi og birti viðtal við Kristínu undir fyrirsögninni „Þörfin var mjög brýn“. Í fréttinni var lögð áhersla á að menntunarmálin hefðu þyngsta vægið, þótt launin væru jafnframt of lág. Faglegar kröfur og kjarakröfur voru þannig settar fram sem samverkandi viðfangsefni. Félagið sótti um aðild að BSRB, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Á þingi bandalagsins í maí 1991 var deilt um atkvæðisrétt fulltrúa nýja félagsins. Samkvæmt samtímafrétt var tillaga um atkvæðisrétt felld með 114 atkvæðum gegn 70. Fulltrúarnir fengu málfrelsi og tillögurétt. Þeir gengu út af þinginu í mótmælaskyni við niðurstöðuna. Útgangan snerist um þátttökurétt á þinginu. Fulltrúarnir lögðu áherslu á að aðild að bandalaginu fæli í sér að sjúkraliðar gætu haft áhrif á ákvarðanir þess.

Fyrstu eigin samningarnir

Árið 1992 var nýja félagið bæði að byggja upp starfsemi sína og knýja á um kjarasamning. Úrklippur frá desember sýna mótmæli vegna seinagangs í viðræðum og kröfu um niðurstöðu. Fyrstu eigin kjarasamningar Sjúkraliðafélags Íslands voru undirritaðir 8. desember 1992. Morgunblaðið fjallaði um þá daginn eftir undir fyrirsögn sem tengdi niðurstöðuna við anda þjóðarsáttar. Með fyrstu eigin samningunum bar Sjúkraliðafélagið sjálft ábyrgð á kröfugerð og samningsgerð fyrir félagsmenn sína. Það þurfti að afla upplýsinga um laun, meta launaþróun og undirbúa viðræður. Félagið þurfti líka að skipuleggja aðgerðir ef á þyrfti að halda og sjá til þess að niðurstaða samninga kæmi til framkvæmda. Sama ár var haldin alþjóðleg ráðstefna sjúkraliða í Reykjavík með um tvö hundruð þátttakendum. Hún sýnir að sjálfstæð kjarabarátta og faglegt samstarf yfir landamæri fóru saman. Stéttin var að styrkja eigin stöðu hér heima, en leitaði jafnframt í reynslu annarra um menntun og þróun starfsins.

Sjö vikur í verkfalli

Haustið 1994 veittu félagsmenn félaginu umboð til verkfalls. Í samtímafrétt kom fram að 882 hefðu tekið þátt í atkvæðagreiðslunni. Af greiddum atkvæðum voru 83,6 % fylgjandi boðun verkfalls. Verkfallið hófst 10. nóvember og stóð til 30. desember 1994. Fyrir ungt stéttarfélag var þetta mikil prófraun. Eftir að samningsrétturinn hafði verið tekinn í eigin hendur þurfti nú að bera ábyrgð á langri deilu, skipulagi aðgerða og samskiptum við félagsmenn. Á heilbrigðisstofnunum þurfti að takast á við áhrif vinnustöðvunar á þjónustu. Fyrir heimili félagsmanna var tekjumissirinn áþreifanlegur. Strax í upphafi verkfallsins beindist umræðan að undanþágum og því hverjir þyrftu að mæta til vinnu. Verkfallið þurfti að skipuleggja þannig að sjúklingar fengju nauðsynlega þjónustu. Birna Ólafsdóttir lýsti síðar vinnu sinni í undanþágunefnd og samninganefnd. Þar reyndi á þekkingu á því hvernig deildir og stofnanir störfuðu frá degi til dags.

Fjárhagsaðstoð og vinnudeilusjóður

Í frétt á meðan verkfallið stóð kom fram að sjúkraliðar í fjárhagsvanda gætu fengið tíu þúsund krónur á viku á verðlagi þess tíma. Málhildur Angantýsdóttir í verkfallsstjórn lýsti því hve þröngt væri orðið um hjá mörgum og hve fast fólk stæði saman. Fjármunir til aðstoðarinnar komu meðal annars frá öðrum verkalýðsfélögum, einstaklingum og samtökum. Birna Ólafsdóttir rifjaði upp árið 2021 hvernig hún hélt utan um fjárhagsaðstoðina og hversu erfitt margir áttu. Félagsmenn þurftu að láta heimilisreikninginn ganga upp á meðan launin féllu niður. Þar skipti máli að hafa fólk á skrifstofunni sem tók við erindum og gat veitt aðstoð. Þegar verkfallinu lauk rétt fyrir áramót stóð launamissirinn eftir hjá mörgum. Í frétt árið 1995 var reiknað dæmi um að sjö mánuði tæki að vinna upp tekjutapið. Tekjutapið var mismunandi milli heimila og niðurstaðan réðst af forsendunum í hverju tilviki. Dæmið gefur hugmynd um hvað það gat kostað félagsmenn að standa í langri kjaradeilu. Félagið hafði safnað fé og veitt aðstoð þegar á verkfallinu stóð. Reynslan varð tilefni til að byggja upp varanlegan sjóð. Vinnudeilu- og verkfallssjóður Sjúkraliðafélags Íslands var formlega stofnaður á fulltrúaþingi 13. maí 1995. Með sjóðnum styrktist geta félagsins til að styðja félagsmenn í næstu deilum.

Ágreiningur um starfssvið

Að loknu verkfallinu varð starfssviðið aftur að ágreiningsefni. Í DV 27. febrúar 1995 gagnrýndi félagið að frumvarp um breytingar hefði ekki verið afgreitt frá Alþingi. Félagið taldi ráðherra hafa gefið fyrirheit um að málið færi fram og vildi rýmri möguleika til að nýta sjúkraliðamenntun. Í öðrum fréttum lýstu fulltrúar hjúkrunarfræðinga annarri sýn og höfnuðu því að hafa gengið of langt í andstöðu sinni. Deilt var um verkaskiptingu, faglega ábyrgð og heimildir á vinnustaðnum. Fyrir Sjúkraliðafélagið var kjarni málsins að sjúkraliðar fengju verkefni sem hæfðu menntun þeirra. Fulltrúar hjúkrunarfræðinga lögðu aðrar forsendur til grundvallar. Sjónarmið beggja koma fram í fréttum frá þessum tíma. Í kjaramálum áttu stéttirnar sameiginlegra hagsmuna að gæta. Í úrklippu sem ber heitið „Samstaða kvennastétta“ lýsti Sjúkraliðafélagið stuðningi við hjúkrunarfræðinga í kjarabaráttu. Í verkfallinu 2001 lýstu hjúkrunarfræðingar á móti yfir stuðningi við sjúkraliða. Þannig áttu stéttirnar samstarf um kjör samhliða umræðunni um starfssvið.

Menntun og þrjátíu ára afmæli

Á 30 ára afmælisári félagsins árið 1996, lýsti Sölvi Sveinsson sjúkraliðanáminu sem 86 einingum og tveggja og hálfs til þriggja ára námi. Starfsþjálfun var þá sögð 34 vikur. Sölvi lýsti almennum greinum og námi í hjúkrun. Meðal námsgreina voru líffæra- og lífeðlisfræði, næringarfræði, skyndihjálp, sálfræði og siðfræði. Hann lagði áherslu á að rannsóknir, tækni og ný siðferðileg álitaefni kölluðu á endurnýjun þekkingar. Kennarar og fræðslunefnd félagsins unnu saman að sérnámi og styttri símenntunarnámskeiðum. Þannig gat félagið stutt sjúkraliða sem vildu halda áfram að læra að loknu grunnnámi. Á þrjátíu ára afmælisárinu 1996 hélt félagið ráðstefnu 22. nóvember um menntun, heimahjúkrun og heimaþjónustu. Þar var rætt hvaða verkefni biðu sjúkraliða í breyttri þjónustu og hvernig nám gæti búið þá undir þau. Í afmælishófi daginn eftir voru Hulda S. Ólafsdóttir og Ingibjörg Agnars gerðar að heiðursfélögum.

Skrifstofa og þjónusta við félagsmenn

Uppbygging stéttarfélagsins fól í sér að koma á fót skrifstofu, ráða starfsfólk og halda utan um fjármál og upplýsingagjöf. Félagsmenn þurftu að geta leitað til félagsins með spurningar um rétt sinn. Gunnar Gunnarsson gegndi framkvæmdastjórastarfi frá 1990 til 2008. Birna Ólafsdóttir sinnti skrifstofu- og fræðslustarfi um langt árabil og gengdi stöðu skrifstofustjóra frá 1986. Dagleg vinna á skrifstofunni fólst meðal annars í að svara erindum, skýra samninga og styðja félagsmenn í ágreiningi á vinnustaðnum. Fréttir í tímaritinu og viðtöl við starfsfólk sýna hversu fjölbreytt verkefnin voru. Þar byggðist upp þekking á því sem mætti félagsmönnum í starfi og hvernig félagið gæti aðstoðað þá. Árið 1998 flutti félagið í eigið húsnæði að Grensásvegi 16. Í afmælisritinu frá 2006 er sagt frá opnu húsi í febrúar 1998. Í samtímaumfjöllun um flutninginn koma Birna Ólafsdóttir, Guðrún Sverrisdóttir, Jóhanna Long og Kristín Á. Guðmundsdóttir við sögu. Félagið fékk með húsnæðinu fastan samastað fyrir fundi og þjónustu við félagsmenn.

Samningaviðræður og mönnun

Samningaviðræður 1997 drógust á langinn. Í júlí gagnrýndi félagið að samninganefnd ríkisins færi í frí meðan enn væri ósamið. Í ágúst lýsti formaður stöðunni svo að viðræðurnar væru á byrjunarreit. Félagið fór nú sjálft með kröfurnar og þurfti áfram að knýja á um viðræður og svör. Í febrúar 1998 mótmælti félagið fækkun sjúkraliða í nafni sparnaðar. Í júlí sama ár varð launasamanburður við aðrar stéttir áberandi. Ragnheiður Ásgeirsdóttir fjallaði í Morgunblaðinu 17. apríl 1999 um sögu starfsréttindanna og takmarkanir á nýtingu menntunarinnar. Samhengi þessara frétta sýnir hvernig kjör, starfssvið og skipulag þjónustunnar voru tengd í málflutningi félagsins. Undir lok tuttugustu aldar urðu áhyggjur af skorti á sjúkraliðum áberandi. Könnun frá 1999, sem fjallað var um í fjölmiðlum og síðar í Sjúkraliðanum, gerði greinarmun á stöðuheimildum og mati á raunverulegri hjúkrunarþörf. Skráðar heimildir voru 1.364 stöðugildi, mönnuð stöðugildi 994 og áætluð þörf 1.852. Bilið var því 370 stöðugildi miðað við heimildir, en 858 miðað við metna þörf. Munurinn á tölunum skýrist af því við hvað var miðað. Annars vegar var talið hversu mörg heimiluð stöðugildi væru ómönnuð. Hins vegar var metið hversu mörg stöðugildi vantaði til að sinna þeirri þjónustu sem þörf var á. Þannig fékk félagið gögn til að ræða bæði laus störf og það hvort heimild til mönnunar væri næg. Fréttir frá vorinu 2000 lýstu sjúkraliðum sem sögðu upp eða leituðu að öðrum störfum, meðal annars erlendis. Í viðtali við Huldu Ragnarsdóttur kom fram að sjúkraliðar vildu fá ábyrgð og menntun sína metna. Fyrir fólk sem var að taka ákvörðun um framtíð sína skipti máli hvort það fengi að nýta kunnáttuna við kjör sem það gæti lifað af.

Samningar við ríkið höfðu verið lausir frá 1. nóvember 2000 og viðræðurnar stóðu enn um vorið 2001. Sjúkraliðar afhentu fjármálaráðherra bréf og kröfðust hraðari viðræðna. Þeir komu saman við Stjórnarráðið til að vekja athygli á kröfum sínum. Fréttir af uppsögnum um sumarið juku þrýstinginn. Stofnanir áttu á hættu að missa reynt fólk á meðan beðið var eftir niðurstöðu. Félagið leitaði álits kærunefndar jafnréttismála og bar kjör sjúkraliða saman við kjör lögreglumanna og tollvarða. Með erindinu vakti félagið athygli á því hvernig menntun og ábyrgð væru metin í störfum þar sem konur voru í miklum meirihluta. Krafan var að sambærileg verðmæti starfa væru metin til sambærilegra kjara. Af 506 sjúkraliðum hjá ríkinu sem greiddu atkvæði studdu 462 boðun verkfalls. Á kjörskrá voru 841. Um 91 prósent greiddra atkvæða voru með aðgerðunum og þátttakan um 60 prósent. Félagið boðaði afmarkaðar verkfallslotur og sú fyrsta var 1.–3. október.

Fjórar verkfallslotur

Eftir að fyrstu lotunni lauk voru sumar deildir áfram lokaðar. Fréttir tengdu lokanirnar bæði við vinnustöðvunina og uppsagnir starfsfólks. Þegar verkfallslotu lauk stóðu stofnanir enn frammi fyrir því að manna störf sem fólk hafði sagt upp. Sjúkraliðar héldu áfram að kynna málstað sinn. Þeir mættu í Laugardalshöll þar sem landsfundur fór fram og fylgdust með umræðu á Alþingi af áhorfendapöllum. Þannig komu þeir kröfum sínum á framfæri við þá sem höfðu áhrif á úrlausn deilunnar. Önnur verkfallslotan stóð 15.–17. október. Í miðri lotunni birtist frétt um sjúkraliða sem sögðust fá betri kjör í verslun eftir tuttugu ár í faginu. Á bak við launakröfurnar voru ákvarðanir af þessu tagi. Þegar fólk með langa reynslu leitaði annað missti heilbrigðisþjónustan þekkingu sem tekur tíma að byggja upp. Þriðja lotan stóð 29.–31. október. Í frétt undir fyrirsögninni „Ástand á spítölunum verður sífellt erfiðara“ var sagt frá lokunum, sameiningu deilda og áhyggjum af áhrifum á biðlista. Stjórnendur og formaður félagsins lýstu áhrifum deilunnar og lögðu ólíkt mat á hvað þyrfti til að leysa hana. Í fjórðu lotunni, 12.–14. nóvember, náðu aðgerðirnar til fleiri vinnuveitenda en ríkisins. Áhrifin komu meðal annars fram á hjúkrunarheimilum og í dagþjónustu. Fréttir af Hrafnistu og þjónustu við aldraða sýndu hvernig mönnunin snerti fólk sem reiddi sig á aðstoðina og aðstandendur þess. Stuðningur kom úr fleiri áttum. Hjúkrunarfræðingar í Vestmannaeyjum lýstu samstöðu og hvöttu samninganefnd ríkisins til að ná niðurstöðu. Vinnudeilusjóður BSRB lagði félaginu til tíu milljónir króna. Í miðri þungri baráttu varð jafnframt til eftirminnileg fréttamynd þegar borgarstjóri kvittaði fyrir skjali á baki formannsins. Fyrirsögnin um að sjúkraliðar hefðu breitt bak varðveitti húmor sem átti líka sinn stað í baráttunni.

Samningur og nýtt grunnlaunaviðmið

Samningur við ríkið var undirritaður 21. nóvember 2001. Eftir langa bið og fjórar verkfallslotur hafði niðurstaða náðst. Fréttir af undirrituninni sýndu fólkið sem hafði unnið að samningunum fagna þessum áfanga. Niðurstaðan fól meðal annars í sér nýtt launakerfi með því viðmiði að grunnlaun sjúkraliða næðu 80 % af grunnlaunum hjúkrunarfræðinga. Viðmiðið gilti um grunnlaun í þessari samningsniðurstöðu. Stofnanasamningar áttu að útfæra röðun og framgang á vinnustöðunum. Þegar deilunni lauk tók við sú vinna að koma ákvæðunum til framkvæmda. Árið 2002 gagnrýndi félagið hvernig samningunum var framfylgt. Fréttablaðið fjallaði 14. febrúar um ágreining um ráðningar, starfssvið og launaröðun. Framkvæmd nýja launakerfisins var misjöfn milli stofnana. Félagið þurfti að fylgja því eftir hvernig samningarnir voru túlkaðir og hvernig þeir tengdust verkefnum sjúkraliða. Í viðtali eftir kjaradeiluna sagði Kristín Á. Guðmundsdóttir frá því sem var undir fyrir stéttina. Fyrirsögnin var „Máttum ekki gefast upp“. Kristín tengdi laun og brotthvarf við nýliðun og þá möguleika sem sjúkraliðar höfðu til að nýta menntun sína. Hún leit á samninginn sem einn þátt í því að tryggja að fólk sæi sér framtíð í faginu.

Símenntun óháð búsetu

Fjölbrautaskólinn við Ármúla stofnaði símenntunarmiðstöðina Framvegis árið 2001. Sjúkraliðafélag Íslands gerðist aðili í nóvember 2002 og studdi meðal annars kaup á fjarkennslubúnaði. Með samstarfinu fékk félagið leið til að auðvelda sjúkraliðum aðgang að símenntun. Fjarkennslan opnaði möguleika fyrir sjúkraliða sem bjuggu fjarri Reykjavík eða áttu erfitt með að fara langar ferðir vegna vinnu og fjölskyldu. Aðgengi að fræðslu óháð búsetu varð þannig hluti af þjónustu félagsins. Sjúkraliðar víðar um land gátu haldið áfram að læra meðfram starfi. Í desember 2002 lauk fyrsti hópurinn nýju ársnámi í öldrunarhjúkrun við Fjölbrautaskólann við Ármúla. Útskrifaðir sjúkraliðar höfðu ólíka reynslu af því að fá viðbótarmenntunina nýtta. Á öldrunarsviði Landspítala voru auglýst sérhæfð sjúkraliðastörf. Þróunarverkefni tengdu námið við fjölbreyttari viðfangsefni og gáfu tilefni til að skoða hvaða verkefni og ábyrgð ættu að koma fram í starfslýsingum. Reynslan af sérnáminu varð undanfari diplómanámsins síðar. Sjúkraliðar höfðu þegar unnið að því að geta dýpkað þekkingu sína, fengið hana metna og tekið að sér ný verkefni. Þegar nýjar námsleiðir urðu til gátu félagið og skólarnir byggt á þeirri vinnu.

Störf og þjónusta undir þrýstingi

Um áramótin 2003–2004 var fjallað um áform um samdrátt og breytingar á störfum á heilbrigðisstofnunum. Í fréttum var nefnt að fyrirhugaðar aðgerðir snertu 38 sjúkraliða. Breytingarnar gátu tekið til starfshlutfalls, verkefna eða annarrar skipunar. Félagið gagnrýndi áformin og benti á að breyttar aðstæður starfsfólks hefðu líka áhrif á þjónustuna. Umræðan snerist einnig um að starfsfólk fengi að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Í slíkum málum voru sjúkraliðar bæði þeir sem breytingarnar náðu til og fólk með þekkingu á því sem gerðist á deildunum. Sú staða gerir skiljanlegt hvers vegna félagið tengdi atvinnuöryggi, faglegt mat og rödd starfsfólks.

Heimahjúkrun og kjaradeilan 2004

Kjaradeilan í heimahjúkrun árið 2004 dró fram hvernig vinnuaðstæður þar voru frábrugðnar vinnu á deild. Sjúkraliðar fóru á milli heimila og þurftu að hafa aðgang að bifreið. Í fréttum af deilunni var meðal annars rætt um ökutæki og greiðslur fyrir akstur. Fyrirkomulag ferðanna var hluti af starfskjörunum og hafði áhrif á hversu vel gekk að sinna þjónustunni. Í deilunni voru uppsagnir og hætta á röskun þjónustu áberandi í fréttum. Aðstandendur og þjónustuþegar urðu hluti umræðunnar, enda skipti máli hvort aðstoð sem fólk treysti á kæmi á réttum tíma. Í sögulegu samhengi tengist deilan ráðstefnu félagsins frá 1996, þegar heimahjúkrun og heimaþjónusta voru þegar skilgreind sem mikilvæg framtíðarviðfangsefni. Ný þjónustuform þurftu skýrar forsendur fyrir vinnu þess fólks sem sinnti þeim. Samkomulag náðist á árinu þar sem samstaða og samstarf stuðlaði að lausn deilunnar.

Nýr samningur við ríkið

Sumarið 2005 náðist nýr kjarasamningur við ríkið. Í frétt 2. júlí lýsti Morgunblaðið honum sem fyrsta kjarasamningi sjúkraliða sem næðist án verkfalls. Fréttin endurspeglar hversu sterk minningin um fyrri kjaradeilur var þegar samningurinn var gerður. Samningurinn tengdist breytingum á launakerfi sem áttu að koma til framkvæmda árið 2006. Stuðningur félagsmanna við samninginn var mikill samkvæmt frétt um atkvæðagreiðsluna. Þar sem hluti breytinganna var framundan varð innleiðing aftur sjálfstætt verkefni. Samningurinn var áfangi, en eftir var að láta nýja skipan skila sér á stofnunum. Á þessum árum vakti félagið athygli á vöktum þar sem sjúkraliða vantaði. Það gagnrýndi að ófaglært fólk væri ráðið í störf sem félagið taldi að menntaðir sjúkraliðar ættu að sinna. Þörfin fyrir faglært starfsfólk þurfti að koma fram í fjárheimildum, ráðningum og þeim starfsheitum sem stofnanir notuðu.

Fjörutíu ára afmæli og nýliðun

Á fjörutíu ára afmælisárinu 2006 skrifaði Kristín Á. Guðmundsdóttir í Læknablaðið um að ungt fólk sækti í of litlum mæli í sjúkraliðanám. Hún tengdi nýliðun við laun og möguleika sjúkraliða til að nýta nám sitt. Til að ungt fólk veldi menntunina þurfti það að sjá sér framtíð í starfinu. Umræðan um þörf fyrir fleiri sjúkraliða studdist við mat félagsins og spár um mannafla. Í einni frétt var áætlað að fjölga þyrfti sjúkraliðum um fimmtíu á ári. Með slíkum áætlunum reyndu menn að gera sér grein fyrir hversu margir þyrftu að ljúka námi til að mæta þróun þjónustunnar.

Sjúkraliðabrúin

Ein leið til að fjölga menntuðu fólki var að auðvelda þeim sem þegar höfðu reynslu af umönnunarstörfum að ljúka sjúkraliðanámi. Þannig kom sjúkraliðabrúin til umræðu. Birna Ólafsdóttir og fræðslunefnd félagsins áttu þátt í undirbúningnum. Markmiðið var að meta fyrri reynslu og tryggja að nemendur næðu þeim námsmarkmiðum sem starfið krafðist. Árin 2006–2007 var hart tekist á um námsleiðina. Gagnrýnendur óttuðust að styttri leið gæti dregið úr kröfum til námsins eða rýrt mat á því námi sem sjúkraliðar höfðu þegar lokið. Fréttir sögðu frá undirskriftum og gagnrýni innan stéttarinnar. Forysta félagsins og aðrir aðilar lögðu áherslu á að meta mætti þá þekkingu sem fólk hefði aflað sér í starfi. Sjúkraliðar höfðu ólík sjónarmið um hvernig meta ætti starfsreynslu og hvaða kröfur ætti að gera til námsins. Það voru efnisleg álitaefni fyrir stétt sem hafði lagt mikla vinnu í að byggja menntun sína upp. Umræðan um hvernig ætti að viðurkenna reynslu innan skýrra námskrafna hélt áfram síðar. Símenntun hélt áfram á sama tíma. Þróunarverkefni og sérnám gáfu sjúkraliðum færi á að taka að sér ný verkefni og meiri ábyrgð. Framkvæmdin var misjöfn milli vinnustaða. Skólar, vinnuveitendur og félagið þurftu að vinna saman svo fólkið fengi tækifæri til að nýta það sem það hafði lært.

Breytingar á skrifstofunni og niðurskurður

Árið 2008 tók Gunnar Örn Gunnarsson við framkvæmdastjórn félagsins af Gunnari Gunnarssyni. Í kynningu á nýjum framkvæmdastjóra kom fram að hann gæti áfram leitað til Gunnars Gunnarssonar um ráð. Þannig gat félagið nýtt reynslu hans við starfsmannaskiptin. Eftir fjármálahrunið varð niðurskurður á heilbrigðisstofnunum að stóru máli. Haustið 2009 vöruðu sjúkraliðar og samstarfsstéttir þeirra við því að störf gætu tapast og álag ykist á þá sem eftir yrðu. Áhrifin á mönnun og atvinnuöryggi urðu viðvarandi viðfangsefni næstu ár.

Árið 2010 lýstu fréttir því að mikill fjöldi starfa gæti verið í hættu. Þar var að hluta til um að ræða áætluð áhrif fyrirhugaðs niðurskurðar. Fyrir sjúkraliða var óvissan um störf og starfshlutfall hluti af vinnuumhverfinu á þessum árum. Starfsfólk og stjórnendur lögðu ólíkt mat á áhrif sparnaðarins. Sjúkraliðar lýstu því hvernig álagið hefði aukist og stjórnendur töldu breytingarnar hafa haft minni áhrif. Fjárveitingar og mat á því hvað dagleg þjónusta krafðist urðu þannig hluti af sömu umræðu. Réttindagæsla fól líka í sér að fylgja einstökum ráðningarkjörum eftir. Í frétt af niðurstöðu Félagsdóms var fjallað um skyldu til að aka sjúkraliðum til vinnu á Víðihlíð. Ferðin til vinnu gat skipt starfsfólkið miklu og þarna þurfti að skera úr um hver bæri ábyrgð á henni. Morgunblaðið fjallaði 14. apríl 2011 um álag sem legðist á líkama og sál. Starfsfólk lýsti líkamlegum og andlegum einkennum sem það tengdi aðstæðum á vinnustöðum. Í kjarabaráttunni þurfti því líka að ræða hvernig vinnan væri skipulögð svo fólk gæti haldið heilsu og starfsgetu. Viðræður við ríki og sveitarfélög fóru fram á ólíkum tímum. Fréttir sumarsins 2011 lýsa því hvernig samningsstaðan var misjöfn eftir viðsemjendum. Félagið þurfti að halda utan um kröfur og eftirfylgni gagnvart fleiri en einum vinnuveitanda.

Þjónusta við félagsmenn um land allt

Í kynningu Fréttablaðsins á félaginu 22. nóvember 2013 kom fram að félagsmenn væru 2.050. Birna Ólafsdóttir lýsti grunnnámi, framhaldsnámi og símenntun og sagði aðsókn að náminu góða. Gunnar Örn Gunnarsson fjallaði um launaþróun, álag og ánægju félagsmanna með félagið. Fyrirsögnin „Sjúkraliðar ánægðir, þrátt fyrir allt“ vísaði til þess að fólk væri ánægt með fagið og félagið samhliða óánægju með kjör og aðstæður. Í sömu kynningu var sagt frá sex starfsmönnum á skrifstofu, svæðisdeildum um land allt, trúnaðarmannakerfi og orlofsaðstöðu. Félagið hafði á þessum tíma komið upp þjónustu sem náði til félagsmanna á ólíkum vinnustöðum víðs vegar um landið. Orlofsnefndin kom fyrsta sumarhúsi félagsins upp í Úthlíð. Í frétt Tímans um húsið voru nefndar Hlíf Geirsdóttir formaður nefndarinnar, Jóhanna Svava Sigurvinsdóttir og Margrét Lilja Einarsdóttir. Fréttin varðveitir nöfn þeirra sem komu að uppbyggingu þjónustu sem félagsmenn gátu nýtt sér í frítíma sínum. Orlofshús, samvera og félagsviðburðir voru hluti af því að byggja upp tengsl í félaginu. Í starfi sem reyndi á líkama og úthald skipti aðgangur að hvíld máli. Félagið gat skapað félagsmönnum færi á að verja tíma með fjölskyldunni og hittast við aðrar aðstæður en á vakt. Í kynningunni kom líka fram að sjúkraliðar komu úr ólíkum störfum og áttu sér margvísleg áhugamál. Félagsmenn deildu faginu og áttu margt sameiginlegt í kjaramálum. Í félaginu fengu þeir tækifæri til að kynnast samstarfsfólki með reynslu af öðrum vinnustöðum og ólíku lífi utan vinnunnar. Þannig kynnti félagið starf sitt árið 2013. Það var orðið landsfélag sem samdi um kjör og veitti félagsmönnum fræðslu og þjónustu. Frá fyrstu auglýsingunum eftir sjúkraliðum hafði lengi fylgt sama verkefni, að menntunin gæti nýst og fólk ætti raunhæfan kost á að starfa við fagið til lengri tíma.

Verkfall í velferðarþjónustu

Í maí 2014 lögðu félagsmenn Sjúkraliðafélagsins og SFR niður störf í einn dag hjá fyrirtækjum í velferðarþjónustu. Í fréttum 19. maí var rætt um boðaðar frekari aðgerðir, áhrif á þjónustu og hugsanlegan flutning sjúklinga. Starfsfólk og rekstraraðilar lýstu sjónarmiðum sínum um launahækkanir og fjármögnun. Samkomulag náðist eftir langar viðræður og frekari aðgerðum var frestað. Félagið lagði áherslu á að kjör sjúkraliða í velferðarþjónustu drægjust ekki aftur úr þegar þjónustan var rekin með ólíkum hætti eftir vinnustöðum.

Þríeykið og samningarnir 2015

Í mars 2015 hófu Sjúkraliðafélagið, SFR og Landssamband lögreglumanna samningasamstarf undir nafninu Þríeykið. Félögin unnu saman að sameiginlegum kjarakröfum og héldu hvert utan um sín sérmál. Um haustið komu þau saman á fjölmennum fundi í Háskólabíói. Sjúkraliðafélagið og SFR fóru í verkfallsaðgerðir gagnvart ríkinu í október. Samningar við ríkið voru undirritaðir 28. október 2015. Stofnanasamningar og eftirfylgni með niðurstöðunni urðu stór hluti starfs félagsins næstu misseri. Undanþágur og lágmarksmönnun komu aftur til umræðu. Félagið bjó að reynslu úr eldri deilum þegar þurfti að meta hvaða þjónustu yrði að halda gangandi. Á vinnustöðum þar sem dagleg mönnun var þegar mjög knöpp var lítið svigrúm til að fækka fólki á vakt. Undanþágulistarnir drógu þannig fram vanda sem hafði verið til staðar fyrir vinnustöðvunina.

Samningur við sveitarfélögin og vaktaskipulag

Vorið 2016 stóðu enn yfir viðræður við sveitarfélögin og verkfall hafði verið boðað 4. apríl. Samkomulag náðist 2. apríl og aðgerðunum var afstýrt. Undirbúningur verkfallsins og þrýstingur félagsmanna voru hluti af samningslotunni. Félagið vann jafnframt að skipulagi vaktavinnu. Kristín leiddi verkefnahóp um námskrá í vaktaskipulagi og réttindum starfsfólks, og Starfsmennt bauð nám á þeim grunni. Vinna við álag og svonefndar stubbavaktir tengdi samningsákvæði við framkvæmd. Þetta voru verkefni sem miðuðu að því að bæta lífið milli vakta jafnt og á vaktinni sjálfri.

Fimmtíu ára félag og ný viðfangsefni

Á fimmtíu ára afmælisárinu var haldin alþjóðleg EPN-ráðstefna í Reykjavík. Í heimildum félagsins er greint frá þátttakendum frá fleiri löndum og hlut Kristínar og Birnu í undirbúningi. Á afmælishátíð í nóvember voru Kristín Á. Guðmundsdóttir, Birna Ólafsdóttir, Margrét S. Einarsdóttir og Sigríður Kristinsdóttir gerðar að heiðursfélögum. Heiðrunin tengdi saman ólíka áratugi í sögu félagsins og minnti á að árangurinn var verk fleiri kynslóða. Árið 2017 hélt vinna við stofnanasamninga, starfsmat og menntun áfram. Fulltrúaþing félagsins krafðist þess að vaktavinnufólk fengi líka að taka þátt í tilraunum með styttri vinnuviku. Sú ályktun sýnir að síðari samningar um styttingu áttu sér aðdraganda. Jafnframt var unnið að samstarfi um frekara nám á háskólastigi. Bréf Birnu Ólafsdóttur í Sjúkraliðanum í júní 2017 er ein af heimildunum um þann undirbúning.

Formannsskipti eftir þrjá áratugi

Vorið 2018 lauk formannstíð Kristínar Á. Guðmundsdóttur eftir þrjá áratugi. Á hennar tíma fékk félagið sjálfstæðan samningsrétt, gekk í gegnum langar kjaradeilur og byggði upp skrifstofu, fræðslu og þjónustu við félagsmenn. Í viðtölum við formannsskiptin var litið til þess sem hafði áunnist og þeirra verkefna sem félagið þurfti að halda áfram að vinna að. Þar var áfram á dagskrá að menntun sjúkraliða fengi að nýtast og njóta viðurkenningar. Þrjár konur buðu sig fram til formanns. Sandra B. Franks hlaut um 71 % greiddra atkvæða og tók hún við 15. maí 2018. Sandra kom úr heimahjúkrun Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, en hafði einni unnið hjá Heilbrigðisstofnun Norðurlands (HSN) og Landspítala, og þekkti af eigin reynslu hve miklu skipti að hafa tíma til að sinna fólki og svigrúm til að nýta þekkingu sína. Nýliðun, starfssvið, menntun, kjör og vinnutími höfðu lengi verið á dagskrá og tók hún við þeirri vinnu. Í viðtali árið 2018 undir fyrirsögninni „Við erum í návígi og tengslum við sjúklinga“ lýsti Sandra því sem nærhjúkrun felur í sér. Við erum nálægt fólki í daglegri umönnun. Við fylgjumst með líðan þess, tökum eftir breytingum og miðlum því sem við verðum vör við til samstarfsfólks. Sú þekking verður til í samskiptunum við fólkið sem við sinnum.

Fagþekking og samstarf

Í greinum Söndru um samvinnu heilbrigðisstétta lagði hún áherslu á að verkefni tækju mið af menntun og færni. Sú áhersla tengdist eldri umræðu um starfssvið sjúkraliða og átti erindi í umræðu um samvinnu innan teymanna. Þegar þekking sjúkraliða fær að nýtast getur teymið skipt verkefnum þannig að þau lendi hjá þeim sem hafa þekkingu til að sinna þeim. Þegar rætt var um fjölgun hjúkrunarrýma lagði félagið áherslu á að með byggingunum þyrfti að gera ráð fyrir starfsfólki með viðeigandi menntun og reynslu. Mönnunin réð því hvaða þjónustu væri raunhæft að veita í nýju rýmunum. Umfjöllun árið 2019 um sjúkraliða sem gæfust upp vegna álags sýndi hvað þurfti að huga vel að bæði nýliðun og því að halda í reynsluna.

Styttri vinnuvika við samningaborðið

Krafan um styttri vinnuviku varð sífellt sýnilegri. Í grein um styttingu vinnuviku sjúkraliða tengdi Sandra langan og óreglulegan vinnutíma við líkamlegt álag, fjarvistir og hvíld milli vakta. Við vildum að fólk gæti unnið við fagið og haldið heilsu án þess að þurfa að minnka starfshlutfall til að ráða við álagið. Aðdragandinn var langur. Félagið hafði áður sett fram kröfur um styttri vinnuviku og árið 2017 sérstaklega lagt áherslu á þátttöku vaktavinnufólks í tilraunum. Árin 2018–2019 urðu þær kröfur einn af megináherslum næstu kjaraviðræðna. Þannig tengdist vinna nýrrar forystu reynslu sem hafði safnast upp í félaginu um árabil.

Í byrjun árs 2020 undirbjuggum við aðgerðir eftir langar kjaraviðræður. Í febrúar birtust fréttir um verkfallsáform og atkvæðagreiðslur. Sjúkraliðafélagið vann með öðrum félögum innan BSRB að kröfum um laun og vinnutíma. Á heilbrigðisstofnunum var óvissa um hvernig þjónustan yrði mönnuð ef til aðgerða kæmi. Í mars náðist samkomulag áður en boðaðar aðgerðir komu til framkvæmda. Í viðtali við Morgunblaðið 10. mars lýsti Sandra því að félagið hefði náð markmiðum sínum í viðræðunum. Samningarnir frá 2020 lögðu grunn að styttri vinnuviku sem kom til framkvæmda árið eftir. Á sama tíma breytti COVID-19 aðstæðum í heilbrigðisþjónustunni. Félagið þurfti að fylgja samningunum eftir á meðan sjúkraliðar tóku á sig ný verkefni vegna sóttvarna, smitáhættu og álags. Fyrir félagið og sjúkraliða fóru viðbrögð við faraldrinum og vinna við nýja samninga fram á sama tíma.

Sjúkraliðar standa vaktina

Í faraldrinum störfuðu sjúkraliðar í hlífðarfatnaði með grímur og augnhlífar. Félagið vakti athygli á starfi þeirra undir yfirskriftinni „Sjúkraliðar standa vaktina“. Þar fékk almenningur að sjá hverjir sinntu umönnuninni á bak við hlífðarbúnaðinn og smittölurnar. Í grein 1. maí 2020 sagði Sandra frá því að um 230 sjúkraliðar hefðu skráð sig í bakvarðasveit heilbrigðisþjónustunnar. Þannig buðust þeir til að leggja lið ef á þyrfti að halda. Sjúkraliðar héldu á sama tíma áfram að sinna daglegri hjúkrun og umönnun á sjúkrahúsum, hjúkrunarheimilum og heima hjá fólki. Sandra tók vaktir sem bakvörður á COVID-deild. Í pistli síðar lýsti Sandra því hvernig óttinn við að bera smit til sjúklinga gat fylgt manni heim og haft áhrif á samskipti við fjölskyldu og vini milli vakta. Sandra kallaði eftir því að fylgst yrði með líðan fólks í framlínunni og því veittur stuðningur þegar mesta álagið væri liðið hjá. Faraldurinn varð líka tilefni til að ræða virði umönnunarstarfa. Í fjölmiðlaumfjöllun 1. maí 2020 voru sjúkraliðar nefndir meðal þeirra sem sinntu lykilstörfum. Við vildum að sú viðurkenning hefði áhrif til lengri tíma á kjör sjúkraliða, möguleika þeirra til náms og aðkomu þeirra að ákvörðunum um þjónustuna.

Aðkoma sjúkraliða að faglegri stefnumótun

Árið 2020 skrifaði Sandra um hjúkrunarráð Landspítala og kallaði eftir meiri aðkomu sjúkraliða að faglegri stefnumótun. Þegar ný fagráð heilbrigðisstofnana komu til sögunnar sáum við möguleika á að fleiri fagstéttir gætu tekið þátt. Reynslan úr daglegu starfi á erindi inn í umræðuna þegar skipulag þjónustunnar er ákveðið. Með nýjum fagráðum fékkst vettvangur til að koma sjónarmiðum sjúkraliða á framfæri. Félagið þurfti áfram að fylgja því eftir hvernig skipað væri í ráðin og hvaða aðkomu sjúkraliðar hefðu á hverri stofnun. Í september 2020 hóf félagið átak til að sjúkraliðar yrðu ráðnir í störf sem félagið taldi að krefðust sjúkraliðamenntunar. Í fréttum af átakinu var áhersla á að vinnuveitendur tækju mið af menntun og lögvernduðu starfsheiti við ráðningar. Þegar þörf er fyrir faglært fólk þarf að gera ráð fyrir því í mönnun og skipulagi þjónustunnar.

Styttri vinnutími tekur gildi

Stytting vinnuviku vaktavinnufólks tók gildi 1. maí 2021. Í grein í tilefni dagsins fjallaði Sandra um þennan áfanga í kjarabaráttu sjúkraliða. Vinnuvika í fullu starfi fór úr 40 stundum í 36 hjá þeim sem breytingin tók til. Vægi kvöld-, nætur- og helgarvakta gat stytt vinnutímann enn frekar. Ávinningurinn þurfti að sjást í vaktaskránni, vinnuskilunum og hvíldinni milli vakta. Fleiri mætingar, óhagstæðari röð vakta eða óskýrir útreikningar gátu dregið úr því sem fólk fékk út úr breytingunni. Þar nýttist fyrri vinna félagsins við vaktaskipulag og áfram þurfti að veita fræðslu og fylgja framkvæmdinni eftir.

Diplómanám við Háskólann á Akureyri

Í grein árið 2020 sagði Sandra frá könnun á áhuga sjúkraliða á háskólanámi. Alls bárust 643 svör og um 82 % svarenda lýstu áhuga á frekara námi. Svörin gáfu góða vísbendingu um eftirspurn eftir námsleið sem hentaði starfandi sjúkraliðum. Undirbúningurinn átti sér langan aðdraganda. Birna Ólafsdóttir hafði árum saman unnið að fræðslu og framhaldsnámi sjúkraliða. Samstarf félagsins og Háskólans á Akureyri færðist nær framkvæmd á árunum 2020 og 2021. Að þeirri vinnu komu meðal annars Birna, Arnrún Halla Arnórsdóttir, Hafdís Skúladóttir og Sandra. Háskólinn og félagið þurftu saman að móta námsleið sem fólk gæti sótt meðfram vinnu. Haustið 2021 hófst fagnám til diplómaprófs fyrir starfandi sjúkraliða við Háskólann á Akureyri, fyrst á kjörsviði öldrunar- og heimahjúkrunar. Námið var 60 ECTS-einingar og skipulagt á tveimur árum meðfram starfi. Samkvæmt umfjöllun Sjúkraliðans bárust 86 umsóknir um tuttugu námspláss í fyrsta hópnum. Námsleiðin byggði á því að nemendur hefðu þegar lokið sjúkraliðanámi og aflað sér starfsreynslu. Einnig opnaðist kjörsvið í samfélagsgeðhjúkrun. Á sama ári lauk Birna Ólafsdóttir löngum starfsferli á skrifstofu félagsins. Í kveðjuviðtali hennar kemur vel fram hve mikið henni var annt um menntun sjúkraliða. Hún hafði unnið við uppbyggingu skrifstofunnar, sinnt undanþágum í verkföllum og fylgt eftir símenntun og framhaldsnámi. Reynslan af því að hlusta á félagsmenn og taka við erindum þeirra nýttist í undirbúningi nýju námsleiðarinnar.

Byrjendalaun og hættan á brotthvarfi

Árið 2022 kallaði félagið eftir því að sjúkraliðar færðust fyrr af byrjendalaunum. Í frétt um málið var rætt um að fólk gæti setið á þeim launum í þrjú ár. Krafa okkar snerist um að menntun og fyrri reynsla fengjust metnar fyrr. Kjörin sem fólki bjóðast fyrstu árin og möguleikar til framgangs hafa áhrif á hvort það haldi áfram í starfinu. Alls tóku 1.070 sjúkraliðar þátt í könnun sem fjallað var um í Sjúkraliðanum í desember 2022. Tæp 52 prósent svarenda höfðu íhugað í alvöru að hætta í starfi á síðustu tólf mánuðum. Kjör og álag voru meðal helstu ástæðna. Svörin sýndu hversu brýnt var að skoða hvað þyrfti til að fólk sæi sér fært að halda áfram.

Fyrsta brautskráning úr diplómanáminu

Í júní 2023 brautskráðist fyrsti hópurinn úr fagnámi sjúkraliða til diplómaprófs við Háskólann á Akureyri. Sjúkraliðinn fjallaði ítarlega um námslokin í júlíheftinu. Fyrir nemendurna lauk þar tveggja ára námi meðfram starfi. Fyrir okkur sem unnum að undirbúningnum var ánægjulegt að sjá fyrstu sjúkraliðana fá prófskírteinin í hendur. Fyrstu brautskráningarnar árið 1966 fjölguðu sjúkraliðum. Diplómahópurinn árið 2023 var skipaður starfandi sjúkraliðum sem bættu við sig sérhæfingu. Félagið þurfti áfram að vinna að því að fá fólk inn í grunnnámið og skapa þeim sem þegar störfuðu við fagið tækifæri til að byggja ofan á þekkinguna.

Menntunin þarf að skila sér í starfi

Þegar diplómanámið varð að veruleika tók við sú vinna að láta menntunina nýtast. Árið 2024 var starfssvið sérhæfðra sjúkraliða tekið inn í reglugerð um sjúkraliða og tengt fagdiplómanámi á háskólastigi og viðbótarþjálfun. Í samningi við Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu 28. október 2024 var bókað um sérstaka starfslýsingu fyrir sjúkraliða með diplómanám og nýjan starfaflokk, S3. Þá tók við að fylgja útfærslunni eftir hjá vinnuveitendum. Í viðtölum í Sjúkraliðanum 2025 og 2026 var lýst því hvernig viðbótarmenntun nýttist á ólíkan hátt eftir vinnustöðum. Jakobína Rut Daníelsdóttir sagði frá nýjum verkefnum eftir diplómanám, meðal annars fræðslu starfsfólks á Landakoti. Ásta Dís Gunnlaugsdóttir ræddi í viðtali um vinnustaðaskipti til að fá menntunina metna. Frásagnir þeirra sýna hversu miklu skiptir hvaða verkefni sjúkraliðar fá að sinna að námi loknu. Í pistli félagsins 19. júní 2026 var sagt frá 27 sjúkraliðum sem brautskráðust úr fagnámi við Háskólann á Akureyri á kjörsviði öldrunar- og heimahjúkrunar. Þar var líka sagt frá undirrituðu áfangasamkomulagi um þrjá viðbótarlaunaflokka við grunnröðun í tilgreindum störfum hjá sveitarfélögum þar sem gerð var krafa um starfsleyfi sjúkraliða. Breytingin gilti frá 1. apríl 2025. Á afmælisárinu fylgdum við eftir virðismati starfa. Þar skiptir máli að ábyrgð og kröfur í starfi sjúkraliða komi skýrt fram. Við unnum einnig að breytingum á raunfærnimati, þar sem fólk getur fengið það sem það hefur lært í starfi metið til náms. Bæði verkefnin voru í vinnslu þegar sagt var frá þeim í júní.

Tímaritið og saga félagsstarfsins

Félagið gaf út afmælisritið Sjúkraliðinn árið 1976. Í sögu útgáfunnar eru regluleg útgáfa frá 1983 og prentað tímarit frá 1991 nefnd sem sérstakir áfangar. Með tímanum fékk félagið fastan vettvang til að miðla fréttum, fræðslu og reynslu félagsmanna. Tímaritið varð vettvangur fyrir ólíka þætti félagsstarfsins. Þar komu saman formannspistlar, kjaramál, fræðslugreinar, viðtöl við sjúkraliða, fréttir af svæðisdeildum og upplýsingar um þjónustu. Þannig varð til safn sem geymir annað sjónarhorn en dagblöðin. Fréttamenn fjölluðu gjarnan um afleiðingar deilna fyrir stofnanir og sjúklinga. Timaritið varðveitti líka vinnuna að baki, rök félagsins og reynslu þess fólks sem sinnti starfinu. Sjúkraliðinn varðveitir sjónarmið og reynslu fólks í félaginu. Fréttir, samningar og fundargerðir segja líka frá því hvernig aðrir aðilar litu á málin og hver niðurstaðan varð. Saman sýna þessar heimildir hvernig sjúkraliðar tóku þátt í að móta eigið fag og starfskjör.

Svæðisdeildir og ólíkir vinnustaðir

Sjúkraliðafélagið starfar fyrir fólk við ólíkar aðstæður. Á Norðurlandi lýstu sjúkraliðar árið 1986 kjörum sem voru önnur en víða annars staðar. Í heimahjúkrun skipta ferðatími og aðgangur að bifreið máli. Á hjúkrunarheimilum hefur verið tekist á um mönnun og hvaða þjónustu eigi að veita íbúunum. Svæðisdeildir og trúnaðarmenn tengja félagið við þessa ólíku vinnustaði. Sagt hefur verið frá ráðstefnum og námsfundum víða um land. Í fréttum af fundum á Húsavík var meðal annars fjallað um menntun og starfssvið sjúkraliða og gagnrýni á hugmyndir um styttri námsleiðir. Félagsmenn komu saman, báru saman reynslu sína og tóku afstöðu til þess hvernig þeir vildu sjá fagið þróast. Mikið starf fór fram í nefndum félagsins og á vinnustöðunum milli þess sem fréttir bárust af stærri viðburðum. Orlofsnefndin vann að húsnæðismálum, fræðslunefnd vann með skólum og undanþágunefnd tók ákvarðanir um nauðsynlega þjónustu í verkföllum. Trúnaðarmenn fylgdu málum félagsmanna eftir á vinnustöðunum.

Sex áratugir og ólokin verkefni

Þegar fyrstu hópar sjúkraliða luku námi árið 1966 var verið að skapa nýjan starfsvettvang. Þegar félagið var stofnað sama ár eignaðist nýja stéttin sameiginlegan vettvang. Þegar sjálfstætt stéttarfélag varð til árið 1991 og fyrstu eigin samningarnir voru undirritaðir 1992 færðist ábyrgð á kröfugerð og samningsmálum nær sjúkraliðunum sjálfum. Þessir áfangar voru ólíkir, en hver byggði á vinnu sem hafði farið fram áður. Á þessum áratugum breyttist menntunin, starfsheitið fékk lagavernd og nýjar leiðir til sérhæfingar urðu til. Kjarasamningar breyttu launum og vinnutíma. Félagið eignaðist húsnæði og orlofshús, byggði upp fræðslu og þjónustu fyrir félagsmenn um land allt.

Krafan um að geta nýtt menntunina hefur tekið á sig ólíka mynd eftir tímabilum. Hún kom fram í ályktuninni 1972, í baráttunni fyrir framhaldsnámi 1987 og í deilunni um starfssvið 1995. Sérnámið eftir aldamót og diplómanámið árin 2021–2026 opnuðu ný tækifæri til að taka við verkefnum og meiri ábyrgð. Launadeilur, uppsagnir og frásagnir af brotthvarfi sýna að kjörin þurfa líka að gera fólki kleift að halda áfram í starfi. Fyrir nýjar kynslóðir sjúkraliða skýrir þessi saga hvaðan réttindin og námsleiðirnar koma og hvers vegna við eigum sameiginlegt félag. Við þurfum áfram að taka vel á móti nýju fólki, tengja saman ólíka vinnustaði og hlusta á þá sem sinna starfinu á hverjum degi.

Þegar horft er fram á veginn er því ástæða til að halda fast í víðtæka sýn á viðurkenningu. Hún felst í því að laun endurspegli ábyrgð, að starfsskilyrði geri fólki kleift að halda heilsu og að menntun nýtist í þágu sjúklinga. Hún felst líka í að sjúkraliðar hafi rödd þegar þjónustan er mótuð og að nýtt fólk finni sér stað innan fagsins. Sjúkraliðar byggðu upp menntun sína og eignuðust félag til að fylgja sameiginlegum málum eftir. Þekkingin sem verður til í daglegu starfi á að hafa vægi þegar ákvarðanir eru teknar um þjónustuna. Við viljum að sjúkraliðar geti menntað sig, nýtt það sem þeir kunna og enst í starfinu við kjör sem endurspegla ábyrgðina.

Með þessum sex köflum og myndböndunum sem þeim fylgja viljum við halda baráttusögu sjúkraliða til haga og gera hana aðgengilega fleirum. Þetta er saga fólks sem ruddi brautina, byggði upp félagið og barðist fyrir eigin samningsrétti, bættum kjörum og faglegri viðurkenningu. Hún minnir okkur á þá þrautseigju og samstöðu sem liggur að baki stöðu sjúkraliða í dag.

Afmælissagan og myndböndin voru unnin samhliða í tilefni af 60 ára afmæli Sjúkraliðafélags Íslands. Frásögnin byggist á blaðaúrklippum úr safni félagsins, tímaritsgreinum og fréttum fjölmiðla frá hverjum tíma. Í þessum heimildum varðveitast raddir og sjónarmið þeirra sem mótuðu sögu stéttarinnar, ásamt mynd af þeim aðstæðum og áskorunum sem sjúkraliðar stóðu frammi fyrir.

Sandra B. Franks, formaður Sjúkraliðafélags Íslands, tók efnið saman, skrifaði söguna, vann myndböndin og las frásögnina inn.

Það er mikilvægt að þekkja þessa sögu, bæði til að skilja það sem áunnist hefur og til að byggja áfram á þeim grunni sem lagður hefur verið. Baráttan fyrir bættum kjörum, öflugri menntun og því að þekking og ábyrgð sjúkraliða sé metin að verðleikum heldur áfram. Næstu kafla sögunnar skrifum við saman.